Những ngộ nhận về sáng tạo mà doanh nghiệp cần tránh

Ngày nay, hiếm có tuyên bố sứ mệnh hay bài phát biểu cấp CEO/manager nào mà lại không nhắc đến những khái niệm như sáng tạo, phát minh, đột phá.

Nhưng trên thực tế, khoảng cách giữa một phát kiến vĩ đại với những cải tiến hàng ngày là rất lớn. Và, chính yếu tố thứ hai mới chính là nguồn động lực phát triển bền bỉ, liên tục cho mọi doanh nghiệp.

Vậy thì sáng kiến được khởi nguồn từ đâu? Môi trường làm việc như thế nào sẽ khích lệ sự sáng tạo? Cấp quản lý có thể làm gì để giúp nhân viên vượt qua các rào cản, để cải tiến không ngừng?

Cũng như bạn, Teresa Amabile – giáo sư đầu ngành về quản trị kinh doanh tại Harvard Business School, đã vật lộn với những câu hỏi này suốt hơn 30 năm.

ngo-nhan-ve-sang-tao

Trong một nghiên cứu, Amabile thực hiện khảo sát với 238 nhân viên làm việc trong các dự án mang tính sáng tạo cao, tại 7 công ty thuộc ngành sản xuất tiêu dùng, công nghệ cao, và hóa học. Bà không nói trước với các đối tượng nghiên cứu về mục đích chính của việc khảo sát, mà chỉ đơn giản gửi email hàng ngày để hỏi thăm công việc, trải nghiệm về môi trường làm việc của họ trong ngày hôm đó. Sau đó, bà phân tích 12,000 email trả lời nhận được để tìm ra những khoảnh khắc mà mọi người phải đấu tranh với một vấn đề, hoặc nảy ra một ý tưởng mới.

Theo Amabile, phương pháp đó giúp bà nhìn thấy được sự sáng tạo ở dạng tự nhiên nhất; đồng thời lách vào được tâm trí mỗi người, thu thập những dữ liệu nguyên sơ, để rồi truy tìm những yếu tố trong môi trường làm việc, những ý nghĩ hay trải nghiệm cụ thể có thể dẫn đến sự sáng tạo.

ngo-nhan-ve-sang-tao-Teresa-Amabile

Teresa Amabile, giáo sư đầu ngành tại Harvard Business School

Từ kết quả nghiên cứu nói trên, Amabile cũng nêu ra 6 “ngộ nhận” phổ biến về sáng tạo mà các doanh nghiệp cần tránh – nếu muốn phát huy nguồn năng lực dồi dào từ chính đội ngũ nhân viên của mình.

1. Sự sáng tạo chỉ gắn liền với các công việc liên quan đến nghệ thuật, hoặc nghiên cứu.

Khi được hỏi “Bộ phận nào trong công ty bạn cần sự sáng tạo nhất?”, hầu hết các quản lý sẽ trả lời: bộ phận R&D, marketing, quảng cáo. Còn với câu hỏi “Có bộ phận nào không cần sáng tạo?”, một số lập tức nói ngay: bộ phận kế toán.

Câu chuyện cười về anh nhân viên kế toán mà lại sáng tạo thậm chí còn được kể ở nhiều nơi với mục đích giễu nhại. Điều này cho thấy, rất nhiều quản lý cùng chia sẻ quan điểm: trong công ty, chỉ có một số nhân viên là sáng tạo, còn lại hầu hết là không.

Điều này không đúng. Là lãnh đạo, bạn không nên chỉ trông chờ một vài nhân viên nhất định đem lại sự cải tiến. Bạn cần tất cả mọi thành viên của tổ chức – kể cả nhân viên kế toán – đưa ra những ý tưởng mới lạ, hữu ích. Và, trên thực tế, trong vài thập niên qua, ngành tài chính kế toán có không ít những sáng kiến đột phá mang lại lợi ích to lớn cho doanh nghiệp, ví dụ như việc tính chi phí dựa trên hoạt động (CPA).

Bởi vậy, trái với ngộ nhận rằng chỉ có những ai hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo thì mới… có khả năng sáng tạo; nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng tất cả mọi người có trí tuệ bình thường đều có thể thực hiện một số công việc sáng tạo ở những mức độ nhất định.

ngo-nhan-ve-sang-tao

Tất cả mọi người đều có thể sáng tạo theo cách riêng của mình

Sự sáng tạo phụ thuộc vào một số yếu tố như: kinh nghiệm, bao gồm cả kiến thức và kĩ năng về công nghệ/kĩ thuật; tài năng thiên bẩm; khả năng suy nghĩ theo một cách mới; và khả năng vượt qua các giới hạn/khó khăn. Đặc biệt, yếu tố động lực tự thân đóng vai trò vô cùng quan trọng – những người hăng say với công việc cũng là những người làm việc một cách sáng tạo nhất.

Không thể phủ nhận rằng các doanh nghiệp ngày càng chú trọng nhiều hơn đến tính sáng tạo và đổi mới. Song, vấn đề khúc mắc có lẽ không nằm ở việc người lao động không hiểu/nhận thấy tiềm năng sáng tạo của bản thân; mà là họ phải làm việc trong những môi trường cản trợ động lực tự thân nói trên.

2. Treo thưởng bằng tiền để kích thích sự sáng tạo.

Trong nghiên cứu của Amabile, trước câu hỏi “Ngày hôm nay các phần thưởng đã tạo động lực cho bạn ở mức độ như thế nào?” thì hầu như mọi người đều trả lời: “chẳng liên quan“, “không phải lúc nào, ngày nào tôi cũng nghĩ về lương thưởng khi đang làm việc“. Một số ít trường hợp bày tỏ mối bận tâm thái quá về lương thưởng mỗi ngày, tiếc thay, lại chính là những người có rất ít ý tưởng mới trong công việc.

Rõ ràng, thưởng thành tích hay thưởng theo hiệu suất làm việc là cách tốt để khích lệ nhân viên. Nhưng nó sẽ trở nên tiêu cực nếu như mọi thành viên tin rằng bất cứ hành động nào của họ đều sẽ gây ảnh hưởng lên thu nhập cá nhân. Trong tình huống đó, họ sẽ ngại chấp nhận rủi ro.

Amabile khẳng định: hiệu suất làm việc của nhân viên cao hơn hẳn trong những môi trường mà sự sáng tạo được ghi nhận, khích lệ, và hỗ trợ. Mọi người nhìn chung đều muốn có cơ hội được gắn bó sâu sắc và thực sự tạo ra giá trị cho công việc họ đảm nhiệm.

Cho nên, tiền không phải là giải pháp cho mọi vấn đề.

Đương nhiên, nhân viên của bạn trước tiên cần được trả lương thưởng xứng đáng và hợp lý.

Nhưng bên cạnh đó, bạn cần đặt mỗi người ở vị trí phù hợp – không chỉ với kinh nghiệm hiện tại của họ, mà còn với cả lĩnh vực họ hứng thú.

Nhân viên sáng tạo nhất khi họ thực sự thích thú, đặt tâm sức vào công việc đang làm, và khi họ được phát triển thêm các kĩ năng. Công việc quá khả năng dễ khiến họ nản, nhưng công việc dưới khả năng lại dễ khiến họ chán. Cấp quản lý cần hiểu và cân bằng được điều này.

3. Áp lực thời gian giúp sự sáng tạo bùng nổ.

Dù vậy, khi phân tích 12,000 kết quả thu nhận được, Amabile lại phát hiện ra rằng: con người ít sáng tạo nhất khi họ phải chiến đấu với chiếc đồng hồ đếm ngược thời gian. Nghiên cứu còn cho thấy hiện tượng “time-pressure hangover” (chơi chữ: hangover là hiện tượng mệt mỏi uể oải vào buổi sáng hôm sau cơn say xỉn) – khi mọi người làm việc dưới áp lực quá lớn, sự sáng tạo của họ bị giảm sút không chỉ trong ngày hôm đó, mà còn kéo dài trong hai ngày tiếp theo.

Áp lực thời gian làm giảm tính sáng tạo, vì mọi người không thể gắn kết sâu với một vấn đề. Sự sáng tạo cần thời gian “nung nấu”, mọi người sẽ cần thời gian để nghiền ngẫm một vấn đề, và để cho ý tưởng mới dần trồi lên.

Và khi nhìn sâu hơn vào kết quả nghiên cứu, Amabile cũng chỉ ra rằng, mâu thuẫn giữa áp lực thời gian và sự sáng tạo không bắt nguồn từ deadline, mà từ sự phân tâm. Chính sự phân tâm đã “ăn cắp” khoảng thời gian mọi người có thể dùng để nghiền ngẫm.

Nghĩa là, áp lực thời gian có thể giúp sự sáng tạo bùng nổ – nhưng chỉ khi mọi người thực sự tập trung vào công việc. Nhân viên cần được bảo vệ khỏi sự phân tâm, họ phải hiểu rằng công việc là quan trọng và tất cả mọi người đều phải cam kết hoàn thành đúng hạn. Trong rất nhiều tổ chức, mọi người không hiểu được lí do của sự khẩn cấp, ngoại trừ sự thật mù mờ là ai đó ở đâu đó cần công việc này hoàn thành trong ngày hôm nay.

ngo-nhan-ve-sang-tao-deadlines

Chính sự phân tâm đã làm giảm khả năng sáng tạo dưới áp lực thời gian

4. Sự sợ hãi đẩy con người vượt qua giới hạn.

Có một quan niệm rất phổ biến: sự sợ hãi và đau buồn, bằng cách nào đó, sẽ thúc đẩy sức sáng tạo mạnh mẽ hơn. Thậm chí, rất nhiều người tin rằng tỉ lệ trầm cảm cao ở văn nghệ sĩ là bằng chứng cho giả thiết này – những thiên tài bị dồn ép là những người có khả năng tư duy vô cùng độc đáo.

Rất tiếc, điều này không đúng đối với đối tượng nghiên cứu của Amabile (nhân viên làm việc trong ngành sản xuất tiêu dùng, công nghệ cao, và hóa học).

Amabile phân tích 12,000 email trả lời nhận được về các mức độ sợ hãi, lo lắng, buồn bã, tức giận, niềm vui, và tình yêu mà mọi người trải qua trong một ngày nhất định. Bà nhận thấy sự sáng tạo thực ra lại phát triển tích cực với niềm vui, tình yêu; và đi theo chiều hướng tiêu cực khi gắn liền với tức giận, sợ hãi, lo lắng.

Nghiên cứu đồng thời nhận định: mọi người cảm thấy hạnh phúc nhất khi nảy ra một ý tưởng sáng tạo; song có vẻ như hôm đó họ sẽ có sáng kiến nếu như ngày hôm trước họ cảm thấy hạnh phúc. Nó giống như một chu kì tâm lý. Khi mọi người cảm thấy hứng khởi về công việc của họ, sẽ có triển vọng là một ý tưởng mới nảy mầm và ấp ủ qua đêm, để rồi được định hình vào ngày hôm sau.

ngo-nhan-ve-sang-tao-hanh-phuc

Một ngày làm việc hạnh phúc sẽ hứa hẹn cho sự sáng tạo nảy nở trong ngày tiếp theo.

5. Sự cạnh tranh thúc đẩy tính sáng tạo hơn là sự hợp tác.

Trong lĩnh vực tài chính và công nghệ cao, có một niềm tin rằng chính sự cạnh tranh nội bộ sẽ thúc đẩy tính sáng tạo. Song, khảo sát của Amabile cho thấy sự sáng tạo sẽ suy giảm khi mọi người làm việc trong một team quá cạnh tranh lẫn nhau – thay vì hợp tác. Còn những team có thể tự tin chia sẻ và phản biện ý tưởng với nhau lại sẽ làm việc một cách sáng tạo nhất.

Điều này cũng dễ lí giải từ khía cạnh tâm lý học. Khi sự cạnh tranh nội bộ quá gay gắt, mọi người sẽ có xu hướng thu mình để phòng vệ, và sẽ ngừng chia sẻ thông tin cho nhau. Trong khi đó, làm việc nhóm muốn hiệu quả thì cần sự đóng góp, hợp tác của mọi thành viên.

6. Thu hẹp quy mô là cách để thúc đẩy sự sáng tạo trong tổ chức.

Không ít lãnh đạo cho rằng tái cấu trúc và thu hẹp quy mô doanh nghiệp là cách để thúc đẩy sự sáng tạo. Trên thực tế, kết quả hoàn toàn ngược lại: thời gian tái cấu trúc và thu hẹp quy mô doanh nghiệp thường là thời gian mà sức sáng tạo của nhân viên suy giảm nhiều nhất.

Amabile đã thực hiện nghiên cứu trên một bộ phận 6000 nhân viên của một công ty điện tử có quy mô toàn cầu, trong suốt thời gian bộ phận này tái cấu trúc và cắt giảm 25% nhân sự trong 18 tháng. Tất cả các hoạt động mang tính sáng tạo của bộ phận này đã giảm đáng kể trong suốt quãng thời gian đó. Hình dung về việc cắt giảm nhân sự thậm chí còn đáng sợ hơn chính sự cắt giảm: mọi người quá lo lắng sợ hãi không biết liệu điều gì sẽ xảy ra với mình, khiến họ không còn tâm trí mà tập trung vào công việc. Việc giao tiếp và hợp tác cũng chựng lại. Đáng lo ngại hơn là, 5 tháng sau khi việc tái cấu trúc đã hoàn tất, các hoạt động sáng tạo vẫn suy giảm rõ rệt.

Dĩ nhiên, tái cấu trúc và thu hẹp quy mô là những sự thật tàn nhẫn khó lòng tránh khỏi. Trong trường hợp buộc phải thực hiện, lãnh đạo doanh nghiệp nên “đánh nhanh rút gọn“, để sớm trả lại sự ổn định và cảm giác an toàn cho môi trường làm việc – yếu tố quan trọng giúp các ý tưởng mới nảy sinh.

Comments are closed.